Στο 11ο Ετήσιο Φόρουμ της EUSAIR στα Σκόπια, η Πρέσπα παρουσιάστηκε ως μία από τις τρεις πρωτοβουλίες Ναυαρχίδα (flagship initiatives) στη συνεδρία για την ενίσχυση της εδαφικής ανάπτυξης και της διασυνοριακής συνεργασίας στη μακροπεριφέρεια Αδριατικής–Ιονίου. Αυτό είναι σημαντικό μια και βάζει την Πρέσπα στον χάρτη ως πιθανό πρότυπο για το πώς οι διασυνοριακές περιοχές μπορούν να περάσουν από τα μεμονωμένα έργα σε μόνιμη, θεσμική συνεργασία.
Οι τέσσερις όμοροι δήμοι της Πρέσπας – Πρεσπών, Ρέσεν, Πούστετς και Ντεβόλ – συμμετείχαν σε συζήτηση που συντόνισε ο Gilles Kittel από τη DG REGIO και μίλησαν με μία φωνή: η Πρέσπα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ενιαία περιοχή. Τέσσερις δήμοι, τρεις χώρες, δύο λίμνες, αλλά και ένα σύνολο κοινών προκλήσεων: κλιματική αλλαγή, απώλεια βιοποικιλότητας, πίεση στους υδατικούς πόρους, δημογραφική συρρίκνωση και φυγή των νέων. Άρα ούτε η απάντηση μπορεί να είναι αποσπασματική ή περιορισμένη εντός των συνόρων της κάθε χώρας.
Το πραγματικό διακύβευμα είναι θεσμικό. Για περισσότερα από είκοσι χρόνια, η συνεργασία στην Πρέσπα στηρίχθηκε κυρίως σε διμερή ευρωπαϊκά έργα: Ελλάδα–Αλβανία, Ελλάδα–Βόρεια Μακεδονία ή Αλβανία–Βόρεια Μακεδονία. Χρήσιμα έργα, συχνά με σημαντικά αποτελέσματα, αλλά σχεδόν πάντα σε διμερές πλαίσιο και συχνά χωρίς συνέχεια. Αυτό το μοντέλο έχει πλέον φτάσει στα όριά του.
Η απάντηση που προτείνεται μέσα από το Cross-Pillar Flagship της EUSAIR έχει δύο συμπληρωματικά σκέλη. Από τη μία, η Πρέσπα είναι μία από τις περιοχές που έχουν εγκριθεί να συμμετάσχουν στην πρωτοβουλία IMPACT, με την υποστήριξη του ΟΟΣΑ, με σκοπό την προετοιμασία μας ενιαίας διασυνοριακής στρατηγικής CLLD για τους τέσσερις δήμους, με ορίζοντα την προγραμματική περίοδο 2028–2034. Από την άλλη, ο Ευρωπαϊκός Όμιλος Εδαφικής Συνεργασίας, ο ΕΟΕΣ, μπορεί να δώσει σε αυτή τη στρατηγική νομική και επιχειρησιακή υπόσταση: κοινό προσωπικό, κοινές συμβάσεις, διαχείριση πόρων και δυνατότητα να λειτουργήσει ως σταθερός μηχανισμός υλοποίησης για όλη τη διασυνοριακή περιοχή.
Πέντε πυλώνες έχουν επιλεγεί για να δώσουν περιεχόμενο σε αυτή τη μετάβαση.
- Πρώτον, ο βιώσιμος τουρισμός, με την Πρέσπα να προβάλλεται ως ένας ενιαίος προορισμός και όχι ως τρία ξεχωριστά κομμάτια, αξιοποιώντας την νέα συνοριακή διάβαση που κατασκευάζεται με χρηματοδότηση από το πρόγραμμα Interreg CBC Ελλάδας Βόρειας Μακεδονίας.
- Δεύτερον, η αγροδιατροφή, που μπορεί να συνδέσει τα βασικά προϊόντα της περιοχής με την γαστρονομία, την τοπική ταυτότητα και την επισκεψιμότητα.
- Τρίτον, η διασυνοριακή διαχείριση υδάτων και προστασία του περιβάλλοντος, γιατί οι λίμνες και τα οικοσυστήματα δεν μπορούν να προστατευθούν με τρεις διαφορετικές λογικές.
- Τέταρτον, η νεολαία και η επιχειρηματικότητα, ως απάντηση στη γήρανση, την απομόνωση και τη φυγή.
- Και πέμπτον, ως οριζόντιος άξονας, η ίδια η διασυνοριακή διακυβέρνηση: ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο οι δήμοι, οι φορείς και οι κοινωνίες της Πρέσπας θα μπορούν να σχεδιάζουν και να δρουν μαζί, σταθερά και όχι ευκαιριακά.
Η διαδρομή έχει ήδη αφετηρία. Το Μνημόνιο Συνεργασίας των τεσσάρων Δημάρχων υπογράφηκε στον Λαιμό τον Νοέμβριο του 2024, ενώ οι εθνικές εγκρίσεις για την δημιουργία του ΕΟΕΣ Πρεσπών σε Ελλάδα, Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία στοχεύεται να προχωρήσουν μέσα στο 2026. Αυτό είναι το κρίσιμο επόμενο βήμα: να μετατραπεί η πολιτική βούληση σε θεσμική ικανότητα.
Τρεις χώρες, δύο λίμνες, ένα μέλλον για την Πρέσπα. Αν αυτή η συνεργασία αποκτήσει μόνιμη μορφή, θα μπορεί να λειτουργήσει ως ένα πρακτικό, ζωντανό παράδειγμα για το πώς η Νοτιοανατολική Ευρώπη – και ιδιαίτερα οι περιοχές στη συναρμογή της ΕΕ με τις προενταξιακές χώρες – μπορούν να μετατρέψουν τα σύνορα από διαχωριστικές γραμμές σε γέφυρες κοινής ευημερίας.