Του Νίκου Χρυσόγελου*
“Οι Κυκλάδες θα βρεθούν αντιμέτωπες με μια μη αναστρέψιμη κατάρρευση. Η προστασία τους είναι η δική μας υπόσχεση επιβίωσης για το μέλλον του Αιγαίου”.
Η βιοποικιλότητα, ο φυσικός πλούτος, το «χειροποίητο» περιβάλλον των Κυκλάδων με τους σμιλεμένους βράχους και την ξερολιθιά που αναδεικνύουν το ιδιαίτερο αγροτικό πολιτιστικό τοπίο αυτών των νησιών και αποτυπώνουν την αρμονική συνύπαρξη του ανθρώπου με τη φύση έχουν μια μοναδική ιδιαιτερότητα.
Όμως απειλούνται από ανθρωπογενείς παρεμβάσεις· ήδη οι καταστροφικές τους συνέπειες σταδιακά αποκαλύπτονται: κλιματική κρίση, οικολογική υποβάθμιση, αλλοίωση του ιδιαίτερου περιβάλλοντος, υπερδόμηση και υπερτουρισμό.
Η κλιματική κρίση περνάει απαρατήρητη;
Η πρόσφατη προειδοποίηση του Προγράμματος του ΟΗΕ για το Περιβάλλον (UNEP) και άλλων διεθνών περιβαλλοντικών οργανισμών είναι σαφής: η άνοδος της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη θα ξεπεράσει πολύ σύντομα τον +1,5°C. Οδεύουμε ολοταχώς προς νέα αύξηση, μπορεί να φτάσει από +1,8°C έως και 2,8°C ή και ακόμη ψηλότερα τις επόμενες δεκαετίες. Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας επιταχύνεται. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα έχουν ολοένα και μεγαλύτερο ανθρώπινο και οικονομικό κόστος. Θα έπρεπε να έχει σημάνει κλιματικός συναγερμός. Τέτοιας κλίμακας αλλαγή στη μέση θερμοκρασία σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα δεν έχει ξανασυμβεί στην ιστορία του πλανήτη και μάλιστα λόγω ανθρωπογενών αιτιών, με την «εμμονική» εξάρτηση από το πετρέλαιο, το ορυκτό αέριο και την υπερβολική κατανάλωση φυσικών πόρων και ενέργειας κ.ά. Από τη μέση θερμοκρασία της εποχής των παγετώνων μάς χώριζαν 3,5°C έως 6°C. Μια τέτοια απότομη αύξηση απειλεί την ίδια την ύπαρξη του ανθρώπινου πολιτισμού.
Το λιώσιμο των πάγων πριν από 20.000 χρόνια, όπου τότε καταγράφηκε νέα άνοδος της θερμοκρασίας, προκάλεσε άνοδο της στάθμης της θάλασσας στη Μεσόγειο μέχρι και 120 μέτρα. Τα νησιά μας είναι οι κορυφές που έμειναν από αυτήν τη μεταβολή, καθώς πλέον ξέρουμε ότι καλύφθηκαν από τα νερά και βυθίστηκαν πολλές περιοχές – μεταξύ άλλων και κατοικημένες. Η πλημμύρα αυτή «ρίζωσε» στη μνήμη των ανθρώπων πολύ διαφορετικών πολιτισμών διαγενεακά, μέσα από πανομοιότυπες περιγραφές για τον «κατακλυσμό». Σε εμάς είναι γνωστή ως «ο κατακλυσμός του Νώε».
Αν νομίζεις ότι η κλιματική κρίση είναι κάτι μακρινό που αφορά μόνο τους παγετώνες που λιώνουν ή τις μακρινές ηπείρους, ήρθε η ώρα να κοιτάξεις δίπλα σου, στο Αιγαίο. Η κλιματική κατάρρευση αλλάζει ριζικά και αναπάντεχα τα πάντα γύρω μας, από την καθημερινότητά μας μέχρι τα οικοσυστήματα και την ίδια την οικονομία: καταστροφικές πυρκαγιές στη Ρόδο, Κέρκυρα, Πάρο, Κρήτη, ξαφνικές, πρωτοφανείς πλημμύρες σε νησιά όπως η Πάρος (Νάουσα), Σκιάθος, Κρήτη και Κεφαλονιά. Δεν είναι απλές ειδήσεις στις οθόνες μας· είναι ηχηρός συναγερμός για το τι πρόκειται να βιώσουμε στο άμεσο μέλλον. Μας αναγκάζει να δράσουμε πριν να είναι πολύ αργά. Η κλιματική κρίση μπορεί να μην ευθύνεται για το πώς ξεκινάει μια φωτιά, όμως οι ακραίες κλιματικές συνθήκες καθορίζουν το μέγεθος, την ένταση και τη συχνότητα αυτών των φαινομένων.
Για τις αγαπημένες μας Κυκλάδες, η στροφή από το σημερινό μοντέλο της μη βιώσιμης ανάπτυξης προς μια πιο ισορροπημένη κατεύθυνση δεν είναι αφηρημένη, οικολογική θεωρία. Είναι καθαρά ζήτημα επιβίωσης. Αν σε μια πόλη, στον αστικό ιστό, μπορούμε με τεράστια προσπάθεια και υψηλό οικονομικό κόστος να αποκαταστήσουμε ένα μέρος της ζημιάς, στις Κυκλάδες αυτό είναι αδύνατο. Είναι από εξαιρετικά δύσκολο έως αδιανόητο να ξαναδημιουργήσουμε από το μηδέν αυτό το μοναδικό περιβάλλον, είτε στην ξηρά είτε στη θάλασσα. Η μόνη μας ελπίδα είναι η πρόληψη και η άμεση ενίσχυση της άμυνάς μας. Διαφορετικά, δεν υπάρχει δρόμος επιστροφής.
Η Ανατολική Μεσόγειος στο μάτι του κυκλώνα
Στη δική μας γειτονιά, στην Ανατολική Μεσόγειο, η κλιματική κρίση είναι ακόμα πιο ανησυχητική. Η περιοχή μας αποτελεί κλιματικό «hot spot», καθώς η κρίση εδώ εξελίσσεται 20% πιο γρήγορα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για τη ζωή μας και για τα νησιά;
* Οι θάλασσές μας «βράζουν»: Η αύξηση της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της θάλασσας προκαλεί έντονη εξάτμιση του νερού. Αυτή η ενέργεια συσσωρεύεται στην ατμόσφαιρα και επιστρέφει στην ξηρά με τη μορφή κεραυνών, ακραίων καταιγίδων και πλημμυρών. Ταυτόχρονα, συντελείται αλλαγή στο θαλάσσιο οικοσύστημα, καθώς εμφανίζονται ξενικά, επικίνδυνα είδη, όπως οι λαγοκέφαλοι και τα λεοντόψαρα.
* Το νερό στερεύει και η γη διψά: Ο κύκλος του νερού ανατρέπεται. Οι βροχές γίνονται σπάνιες και καταστροφικές, ενώ η ανομβρία για μεγάλα διαστήματα στεγνώνει το έδαφος. Αυτό πλήττει άμεσα εμβληματικές καλλιέργειες των Κυκλάδων, όπως τα αμπέλια και τις ελιές, εκτοξεύει το κόστος διατροφής και απειλεί την ίδια την διατροφική μας ασφάλεια.
* Οι ακτές μας διαβρώνονται και χάνονται: Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, σε συνδυασμό με την τσιμεντοποίηση κοντά στο κύμα και την καταστροφή των ρεμάτων, επιταχύνει τη διάβρωση των παραλιών και απειλεί βασικές υποδομές.
* Οι υποδομές καταρρέουν: Οι παρατεταμένοι καύσωνες δεν φέρνουν μόνο δυσφορία, αλλά «λυγίζουν» τα συστήματα υγείας, τα δίκτυα ενέργειας και τις υποδομές διαχείρισης απορριμμάτων των νησιών.
* Η κλιματική κρίση επιδεινώνει τα ήδη υπάρχοντα, σοβαρά προβλήματα διαχείρισης απορριμμάτων και λυμάτων, με συνέπεια να αυξάνεται ο κίνδυνος πυρκαγιών, ασθενειών και ρύπανσης.
Αν πιστεύεις ότι οι Κυκλάδες θα μείνουν ανέπαφες, επειδή φυσάνε τα μελτέμια, κάνεις λάθος. Η απουσία πρόβλεψης και η άρνηση ενσωμάτωσης της κλιματικής διάστασης στις αποφάσεις της κυβέρνησης αφήνει τα νησιά εντελώς απροστάτευτα.
Πώς θα σώσουμε τα Κυκλαδονήσια: 4 άξονες επιβίωσης
Δεν αρκεί πλέον να τρέχουμε πίσω από τα προβλήματα χωρίς σχέδιο, κρύβοντάς τα κάτω από το χαλί. Χρειαζόμαστε άμεσες, βαθιές αλλαγές με ορίζοντα τουλάχιστον εικοσαετίας.
Ξέχνα τον τουρισμό όπως τον ήξερες
Το μοντέλο του «μαζικού τουρισμού» που παρατηρείται το καλοκαίρι, βασισμένο αποκλειστικά στον «ήλιο και στη θάλασσα», γίνεται πλέον πολύ «ασταθές». Οι ταξιδιώτες από τον βορρά θα αποφεύγουν όλο και περισσότερο τη μεσογειακή ζέστη. Πρέπει να προετοιμάσουμε την τοπική οικονομία για τον «δροσερό τουρισμό», επενδύοντας στον ανοιξιάτικο και φθινοπωρινό αγροτουρισμό και τον περιπατητικό τουρισμό. Έτσι, θα μειώσουμε την ακραία ζήτηση για νερό και ενέργεια το καλοκαίρι και θα δώσουμε μια ανάσα στα νησιά μας.
Επιστροφή στη γη και τη σοφία της ξερολιθιάς
Η μονοκαλλιέργεια του τουρισμού και άλλοι παράγοντες οδήγησαν στην εγκατάλειψη της γεωργίας, μετατρέποντας το κυκλαδίτικο τοπίο σε αστικό προάστιο real estate. Χρειαζόμαστε μια βιώσιμη, κυκλική πολιτική τροφίμων, με χρήση τοπικών σπόρων και αναγεννητικές μεθόδους, τοπικά προϊόντα υψηλής διατροφής αξίας και πρώτες ύλες από φυτά. Ένα από τα πιο πολύτιμα εργαλεία άμυνας που έχουμε απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα και στη διάβρωση είναι οι παραδοσιακές ξερολιθιές. Πρέπει να τις συντηρήσουμε στο πλαίσιο της ενίσχυσης της άμυνας των νησιών, αλλιώς θα χάνουμε ολοένα και μεγαλύτερες εκτάσεις νησιωτικού εδάφους λόγω των πλημμυρών και της διάβρωσης και στο μέλλον θα κινδυνεύουμε να χάσουμε από πλημμύρες σπίτια ή ακόμη και ολόκληρους οικισμούς. Οι ξερολιθιές συγκρατούν το γόνιμο έδαφος από τους ανέμους και λειτουργούν ως φυσικά αναχώματα ενάντια στις πλημμύρες και στις πυρκαγιές. Άλλοι έχουν τα δάση, εμείς στις Κυκλάδες έχουμε τις ξερολιθιές για να προστατέψουμε τα νησιά.
Ενεργειακή μετάβαση με κυκλαδίτικο χαρακτήρα
Πρέπει να ξεφύγουμε από τα ορυκτά καύσιμα, αλλά με σεβασμό στο τοπίο και τις αντοχές των νησιών. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας πρέπει να ανήκουν στις ίδιες τις νησιωτικές κοινωνίες. Φαντάσου φωτοβολταϊκά με κατάλληλη εικαστική διαμόρφωση, παραδοσιακούς ανεμόμυλους που μετατρέπονται για να παράγουν ρεύμα και παλιά λατομεία που θα χρησιμοποιούνται για την αποθήκευση ενέργειας. Παράλληλα, πρέπει να δημιουργήσουμε ένα νέο υπόδειγμα νησιωτικών κτηρίων μηδενικών εκπομπών, τα οποία καταναλώνουν σχεδόν μηδενική ενέργεια, συνδυάζοντας την παραδοσιακή αρχιτεκτονική σοφία με τη σύγχρονη τεχνολογία.
Συμμαχία επιστήμης και κοινωνίας
Δεν μπορείς να προστατεύσεις κάτι, αν δεν το παρακολουθείς. Είναι απαραίτητο να ιδρυθεί ένα Ανοικτό Κλιματικό – Οικολογικό Παρατηρητήριο για τις Κυκλάδες, το οποίο θα συγκεντρώνει επιστημονικά δεδομένα και θα συμβουλεύει τους πολίτες.
Ταυτόχρονα, πρέπει να ενισχύσουμε τις δομές Υγείας και να επανεκπαιδεύσουμε τους ανθρώπους απασχολούμενους σε κρίσιμα επαγγέλματα -τους ψαράδες, τους γεωργούς και τους κτηνοτρόφους μας-, ώστε να γίνουν οι ίδιοι φύλακες των χερσαίων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Χρειάζεται να επενδύσουμε στην ελαχιστοποίηση των απορριμμάτων, ξεκινώντας από την επιστροφή στην κατανάλωση καθαρού, όχι εμφιαλωμένου νερού. Σε κάθε νησί για να ελαχιστοποιήσουμε ή να καταργήσουμε τα πλαστικά μπουκάλια νερού που μας κοστίζουν οικονομικά και οικολογικά πάρα πολύ, πρέπει να επεξεργαστούμε με καινοτόμους μεθόδους τα λύματα και να χρησιμοποιήσουμε το ανακυκλωμένο νερό μετά την επεξεργασία για χρήσεις που δεν απαιτούν πόσιμο νερό. Άλλωστε υπάρχουν σήμερα οι κατάλληλες τεχνολογίες προσαρμοσμένες στις ανάγκες των νησιών, ανάλογα με την έκταση και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους.
Στην ελληνική πραγματικότητα, όπου ένας σχεδιασμός χρειάζεται συχνά δεκαετίες για να υλοποιηθεί, ο χρόνος μας έχει ήδη τελειώσει. Αν συνεχίσουμε να εθελοτυφλούμε, οι Κυκλάδες θα βρεθούν αντιμέτωπες με μια μη αναστρέψιμη κατάρρευση. Η προστασία τους δεν είναι ένα απλό «πράσινο» σύνθημα· είναι η δική μας υπόσχεση επιβίωσης για το μέλλον του Αιγαίου. Λύσεις πράσινες, κοινωνικές υπάρχουν. Το ζητούμενο είναι να υπάρξει η πολιτική βούληση των φορέων χάραξης πολιτικής· πρέπει να αλλάξουν κατεύθυνση.
Οι νησιωτικές κοινωνίες χρειάζεται να ξαναπάρουν στα χέρια τους το παρόν και το μέλλον τους με βάση ένα ρεαλιστικό σχέδιο για το αύριο που θα προτεραιοποιεί την ασφάλεια μέσα από την αλλαγή και την ισορροπία, μέσα από την αναδιοργάνωση, θα προτάσσει την συμμετοχή αντί για την ανάθεση, θα διασφαλίζει την κοινωνική και την κλιματική δικαιοσύνη και θα προβλέπει την ανάπτυξη του τουρισμού και άλλων παραγωγικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων προς όφελος των τοπικών κοινωνιών, στα όρια των αντοχών τους, για την κάλυψη των πραγματικών αναγκών, την προάσπιση της ταυτότητας των νησιών και της κοινωνικής συνοχής και την προστασία του περιβάλλοντος.
Είναι αδιανόητο να θυσιαστούν τα νησιά μας στον ολετήρα του «μαζικού τουρισμού» και της υπερδόμησης.
* O Νίκος Χρυσόγελος είναι πρώην ευρωβουλευτής των Πράσινων, εντεταλμένος σύμβουλος Κλιματικού Συμφώνου και Κοινωνικής Οικονομίας του Δήμου Αθηναίων, πρώην περιφερειακός σύμβουλος Ν. Αιγαίου με τον «Οικολογικό Άνεμο».
Το άρθρο πρωτο-δημιοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΑΥΓΗ ΕΔΩ