Στοιχεία σύμπτωσης δύο πολιτικών χώρων
του Γιώργου Μπλιώνη, Δρ. Βιολογίας/Οικολογίας
Είναι πρόδηλο σήμερα, τόσο σε χώρους της Αριστεράς, όσο και της Πολιτικής Οικολογίας, ότι η κλιματική και περιβαλλοντική κρίση είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, καθώς προέρχονται από το ίδιο παραγωγικό και καταναλωτικό μοντέλο. Ωστόσο, όταν η συζήτηση στρέφεται σε ζητήματα εξόρυξης υδρογονανθράκων, εκμετάλλευσης αποθεμάτων λιγνίτη, απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και ανάπτυξης Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), τότε οι συνομιλητές λιγοστεύουν, καθώς ο «παραγωγισμός» συνεχίζει να καθορίζει πολλές από τις πολιτικές χώρων, όπως το ΚΚΕ και τμήματα της «κυβερνώσας αριστεράς». Παρόλα αυτά, η αναγκαιότητα «αποανάπτυξης» τομέων της παγκόσμιας, αλλά και εγχώριας οικονομίας, όπως η εκμετάλλευση και χρήση ορυκτών καυσίμων και πυρηνικής ενέργειας που θέτει η πολιτική οικολογία, έχει γίνει αποδεκτή από μια κρίσιμη μάζα της Αριστεράς.
Ο απαραίτητος αναστοχασμός: Η κριτική της περιόδου 2015-2019
Για να αποκτήσει αξιοπιστία αυτή η συζήτηση βέβαια, οφείλει να συνοδευτεί από μια ειλικρινή αποτίμηση των αντιφάσεων της περιόδου 2015-2019. Η αποδοχή εξορύξεων σε Ιόνιο και Κρήτη από τον ΣΥΡΙΖΑ ερχόταν σε ευθεία αντίθεση με τις διεθνείς δεσμεύσεις για το κλίμα και την οικολογική λογική. Η εμμονή στην «Πτολεμαΐδα V» και στην υπεράσπιση της εξόρυξης λιγνίτη καθυστέρησε τη δίκαιη μετάβαση, αφήνοντας τις κοινωνίες εκτεθειμένες σε ένα μεταγενέστερο σοκ. Αυτό το κενό κάλυψε μια νεοφιλελεύθερη πολιτική με «πράσινο μανδύα», που ευνόησε ολιγοπώλια και δυσφήμησε τις ΑΠΕ, εγκαθιστώντας τες χωρίς περιβαλλοντικά και κοινωνικά κριτήρια.
Η κριτική αυτή επιτρέπει στην Αριστερά να αναγνωρίσει τα όρια της «παραγωγικής ανασυγκρότησης» όταν αυτή βασίζεται σε ρυπογόνες μορφές ενέργειας. Το άνοιγμα στην οικολογία απαιτεί δομικές αλλαγές και όχι απλώς επικοινωνιακό «greenwashing».
Επανεξέταση των ΑΠΕ και το ζήτημα της αποθήκευσης
Αντίστοιχα, η Πολιτική Οικολογία οφείλει να επανεξετάσει τις προτάσεις της υπό το πρίσμα των τεχνολογικών ιδιαιτεροτήτων των ΑΠΕ, όπως η «στοχαστικότητα» (μεταβλητότητα παραγωγής). Η ανάγκη για αποθήκευση και «έξυπνα δίκτυα» είναι επιτακτική, όμως οι υποδομές αυτές πρέπει να παραμείνουν υπό δημόσιο έλεγχο.
Η τρέχουσα στροφή στις μπαταρίες λιθίου αναπαράγει τη λογική των ορυκτών καυσίμων, δημιουργώντας νέες εξαρτήσεις από σπάνιες γαίες και επιβαρύνοντας τον παγκόσμιο Νότο. Μια κοκκινοπράσινη πρόταση οφείλει να προκρίνει την κυκλική οικονομία και τις Ενεργειακές Κοινότητες αντί για γιγαντιαία ιδιωτικά πάρκα.
Η λύση της Αντλησιοταμίευσης
Η αντλησιοταμίευση αποτελεί την πιο ώριμη και περιβαλλοντικά ήπια λύση για την Ελλάδα, αρκεί να μην προϋποθέτει νέο φράξιμο ποταμών. Υδροηλεκτρικά φράγματα όπως η Κρεμαστή, το Καστράκι και ο Στράτος, στον ποταμό Αχελώο, μπορούν να συνδεθούν με αγωγούς, δημιουργώντας έναν «φυσικό συσσωρευτή». Το φράγμα του Θησαυρού στον Νέστο, είναι ήδη σχεδιασμένο με αντλητικές μονάδες, αποτελώντας ένα από τα μεγαλύτερα έργα του είδους στην Ευρώπη. Το τεχνικά εκμεταλλεύσιμο δυναμικό μόνο από την αναβάθμιση υφιστάμενων υποδομών ξεπερνά τα 2.500-3.000 MW.
Τα Συστήματα Κλειστού Κυκλώματος δεν απαιτούν σύνδεση με φυσικό ποτάμι ή λίμνη. Δημιουργούνται δύο τεχνητές δεξαμενές σε διαφορετικό υψόμετρο, συνήθως σε ορεινές και άγονες εκτάσεις, και χρησιμοποιούν μικρότερες ποσότητες νερού που ανακυκλώνονται διαρκώς. Απαιτούν πολύ μικρότερο όγκο νερού συγκριτικά με τα κλασικά υδροηλεκτρικά και δεν διαταράσσουν ιχθυοπανίδα ή υγροτόπους.
Στις περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης, υπάρχουν ήδη μεγάλες εκτάσεις και ορύγματα από την εξόρυξη λιγνίτη. Οι χώροι αυτοί μπορούν να μετατραπούν σε δεξαμενές αντλησιοταμίευσης, προσφέροντας θέσεις εργασίας στις πληγείσες περιοχές.
Προστασία του δημόσιου και κοινωνικού συμφέροντος
Για να μην αποτελέσουν οι ΑΠΕ απλώς ένα νέο πεδίο κερδοφορίας και «πράσινου καπιταλισμού», θα πρέπει να δοθεί έμφαση σε τρεις άξονες:
- Δημόσιος έλεγχος των δικτύων και προτεραιότητα σε Ενεργειακές Κοινότητες και Δήμους.
- Αυστηρά περιβαλλοντικά και χωροταξικά κριτήρια – απαγόρευση βιομηχανικών ΑΠΕ σε περιοχές Natura, δάση και γεωργική γη υψηλής παραγωγικότητας, ανακύκλωση ή επαναχρησιμοποίηση των υλικών (πάνελ, ανεμογεννήτριες, μπαταρίες) στο τέλος του κύκλου ζωής τους.
- Καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας – κατοχύρωση της ενέργειας ως δημόσιου αγαθού με δωρεάν βασικό όριο κατανάλωσης και στήριξη με επιδοτήσεις του Net Metering για νοικοκυριά.
Διαχείριση ζήτησης και η απειλή των Data Centers
Πρέπει να τεθούν όρια στη σπατάλη ενέργειας (π.χ. τουριστικά κλιματιστικά) και στη συνολική ζήτηση. Οι ανάγκες της Τεχνητής Νοημοσύνης και των Data Centers εκτοξεύουν την κατανάλωση, οδηγώντας συχνά σε πυρηνικές λύσεις ή επαναφορά μονάδων άνθρακα. Η πρόταση των Μπέρνι Σάντερς και Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ (Μάρτιος 2026) για μορατόριουμ στα Data Centers αναδεικνύει τους κινδύνους για το περιβάλλον, το κόστος του ρεύματος και τις θέσεις εργασίας.
Γεωπολιτική της Ειρήνης
Η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα είναι και γεωπολιτική επιλογή. Η ακύρωση εξορύξεων σε Ιόνιο και Κρήτη μας απομακρύνει από δυνάμεις (ΗΠΑ-Ισραήλ, Ρωσία-Κίνα-Ιράν) που υποστηρίζουν το ρυπογόνο μοντέλο ακόμη και μέσω πολέμων.
Αντίθετα, η στροφή στις εγχώριες ΑΠΕ συνδέεται με το διεθνές δίκαιο και την «ήπια ισχύ». Αυτό προϋποθέτει μια ΕΕ που θα μειώσει τις εξοπλιστικές της φιλοδοξίες, θα επανέλθει στις ιδρυτικές της αξίες ως σχέδιο προώθησης της ειρήνης και της συνεννόησης, σε μια ήπειρο που υπέφερε από τους πολέμους και τις αυταρχικές πολιτικές και θα μετατραπεί σε μια Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία αλληλεγγύης και δημοκρατίας. Η ειρηνική και δημοκρατική τεχνογνωσία μπορεί να αποτελέσει τον νέο εξαγωγικό τομέα της Ευρώπης για ένα διαφορετικό μέλλον του πλανήτη.
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα “Η Εποχή”)